Son Osmanlılarda İlerlemeci / Müterakki Eğitim Felsefesinin Kuluçka Dönemi (1908-1920)

Öz

1908-1920 yılları arasındaki Osmanlı’nın son dönemi, eğitim anlayışında geleneksel yaklaşımların sorgulanarak ilerlemeci (müterakki) düşüncelerin filizlendiği kritik bir geçiş sürecidir. II. Meşrutiyet’in sağladığı özgürlük ortamı, bireyi merkeze alan, deneyim ve etkileşim temelli bir eğitim anlayışının gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu kapsamda, 1908 ve 1920 yılları arasında yayımlanan süreli yayınlar, eğitimle ilgili makaleler, kitaplar ve tercümeler incelenmiştir. Veriler, ilerlemeci eğitim felsefesine ilişkin kavramlar doğrultusunda dokuman analize ek olarak tematik kod-lama yöntemiyle çözümlenmiştir. Kod, kategori ve temaların geçerliği alan uzmanları tarafından değerlendirilmiş; tarihsel bağlam ile analitik tutarlılık bu şekilde pekiştirilmiştir. Bu dönemde okul, yalnızca bilgi aktaran bir kurum olmaktan çıkarak bireyin zihinsel, bedensel ve duygusal gelişimini bütüncül biçimde destekleyen bir yaşam alanı olarak yeniden tanımlanmıştır. Yaparak-yaşayarak öğrenme, rehber öğretmen rolü, doğa temelli eğitim, hayata hazırlık ve iş birliği gibi ilerlemeci eğitimin temel ilkeleri yazılı kaynaklarda belirgin biçimde yer almıştır. Eğitim, edilgen öğrenci anlayışı yerine aktif, sorumluluk alan ve eleştirel düşünebilen bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. Böylece okul, bireysel gelişimin yanı sıra toplumsal dönüşümün de anahtarı olarak görülmüştür.